Phân tích phần đầu chương V: Đất Nước


ĐẤT NƯỚC
(Trích trường ca Mặt đường khát vọng) – Nguyễn Khoa Điềm
Đề: Phân tích phần đầu chương V: Đất Nước (trích trường ca Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm để làm rõ tư tưởng “Đất Nước của Nhân Dân” trong đoạn trích.
Dàn ý chi tiết:
I. Đặt vấn đề:
1. Hiện thực cuối giai đoạn kháng chiến chống Mỹ – các nhà thơ hướng về chủ đề Đất Nước – Nguyễn Khoa Điềm cảm nhận bằng tư thế người trong cuộc, nói lên tâm tư của thế hệ thanh niên đô thị miền Nam qua trường ca Mặt đường khát vọng (1971).
2. Chương V – Đất Nước – đậm nét cảm hứng trữ tình chính luận, thể hiện ý thức hướng về cội nguồn, thức tỉnh tinh thần tham gia vào sự nghiệp chống Mỹ của tuổi trẻ đô thị miền Nam.
3. Vẻ đẹp Đất nước – Nhân dân được cảm nhận ở nhiều góc độ, làm sáng lên tư tưởng “Đất Nước của Nhân Dân” của thời đại.
II. Giải quyết vấn đề:
A. Tổng:
1. Đất nước trong thi ca:
a. Là nhận thức sâu sắc và tình cảm lớn lao nhất của các nhà thơ. Mạch tư tưởng yêu nước xuyên suốt.
b.Trong thời đại cách mạng, cảm hứng này gắn tiếng nói của các nhà văn – công dân, khái quát sức sống – tầm vóc Đất Nước trong mối quan hệ với hiện thực chiến đấu (Đất Nước từ đau thương, vùng lên trong thơ kháng chiến chống Pháp)  cảm hứng trữ tình – chính luận và giọng điệu sử thi. Tư tưởng bao trùm là “Đất Nước của Nhân Dân”.
2. Phần đầu của chương V – Đất Nước – gắn tư tưởng thời đại và được thể hiện bằng giọng điệu tâm tình “Anh – Em” thể hiện tư tưởng này một cách độc đáo, tạo được ấn tượng với những vẻ đẹp riêng.
B. Phân :
1. Đất Nước hình thành từ khi nào?
a. Mạch thơ: tự do, giàu suy tưởng, gắn quá trình phát triển Đất Nước (có trong  bắt đầu  lớn lên) – mối quan hệ với cuộc sống dân tộc (ta mẹbà dân mình). Cảm xúc dào dạt, ân tình, cụ thể, riêng tư.
b. Tư tưởng: Đất Nước gắn kết với mỗi cuộc đời từ trong quá khứ xa xăm nhưng rất cụ thể gần gũi. Đất Nước không phải khái niệm siêu hình mà có sự sống, hình hài từ cuộc sống lao động, chiến đấu – là ân tình, mạch sống nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ.
2. Đất nước là gì?
a. Cách định nghĩa : kết hợp hài hoà vẻ đẹp riêng – chung (Đất là… – Nước là… – Đất Nước là…)
b. Cảm xúc : mở ra trong chiều dài thời gian, chiều rộng không gian, chiều sâu văn hoá lịch sử. Nhận thức hoà quyện tình cảm – lý trí, tạo liên tưởng nhiều chiều.
c. Không khí : chất ca dao, huyền thoại, truyền thuyết, sử thi…vừa trang nghiêm, vừa cảm động.
d. Cấu tứ độc đáo:
+ Trong chiều sâu lịch sử – văn hoá –> lịch sử văn hiến : phong tục, tập quán, lối sống riêng –> truyền thống =>lòng tự hào nguồn cội (Chim – Rồng –> Lạc Long Quân – Âu Cơ –> giỗ Tổ)
+ Trong không gian sinh tồn cộng đồng: Truyền thống văn hiến tạo lối sống, đạo lý thủy chung – gắn bó đoàn kết các thế hệ (Những ai đã khuất –>những ai bây giờ –> con cháu) => tình cảm, tâm hồn con người hoà chung ý thức cộng đồng.
+ Trong sự sống mỗi con người: Anh và Em – thế hệ chống Mỹ suy nghĩ và cảm xúc về Đất Nước. (cầm tay nhau – riêng – hài hoà nồng thắm ; cầm tay mọi người – chung – vẹn tròn to lớn) hướng về tương lai (con chúng ta – tháng ngày mơ mộng)
–> tình cảm thôi thúc hành động (gắn bó – san sẻ – hoá thân), tránh thuyết giáo, dùng tiếng nói của trái tim => nghĩa vụ thiêng liêng với Đất Nước.
C. Hợp :
1. Phần đầu là cơ sở phát triển tư tưởng phần sau của chương Đất Nước. tiếng nói chính luận đi vào lòng người, hướng về chân lý Đất Nước của Nhân Dân.
2. Ý thức – tình cảm cội nguồn tạo nên cảm nhận đẹp về con người thời đại chống Mỹ, sự trưởng thành về nhận thức, tình cảm. Vẻ đẹp riêng hoà vào phẩm chất chung của Nhân Dân, làm sáng lên tầm vóc và sức sống trường tồn của Đất Nước.
III. Kết thúc vấn đề :
1. Hiểu về Đất Nước, mỗi người thêm trân trọng và gìn giữ giá trị thiêng liêng hình thành từ khói lửa chiến tranh.
2. Trong thời đại hoà bình, chúng ta tiếp tục thực hiện lời nhắn nhủ đưa “Đất Nước đi xa đến những tháng ngày mơ mộng”.
Bài viết tham khảo :

Trong số các nhà thơ thế hệ chống Mỹ, Nguyễn Khoa Điềm là người rất thành công với giọng thơ trữ tình chính luận thể hiện rõ những tâm tư của thế hệ trẻ đô thị miền Nam. Trường ca “Mặt đường khát vọng” (1971) là tiếng vọng tâm tình của một hồn thơ hòa cùng mạch cảm xúc của dân tộc đứng trước dòng thác lũ thời đại, trong đó chương V “Đất nước” đã gói ghém trọn vẹn tâm tình của thế hệ chống Mỹ:

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể
Đất Nước bắt đầu từ miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc…”

Giọng thơ thủ thỉ đã chuyển tải suy ngẫm của nhà thơ về Nhân Dân – Đất Nước, tiếp nối mạch suy tưởng của thi ca giai đoạn trước.
Đất Nước là một chủ đề xuyên suốt bao trùm lên các tác phẩm trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Các nhà thơ nhà văn bằng tình cảm công dân đã có nhiều phát hiện mới mẻ độc đáo về Tổ quốc, nhân dân. Tổ quốc thường được soi chiếu từ bình diện lịch sử chống ngoại xâm, được khái quát bằng những hình tượng kỳ vĩ, khai thác triệt để chất sử thi hoành tráng. Trong dòng chủ lưu ấy, Nguyễn Khoa Điềm đã chọn lựa cách thể hiện riêng của mình, bằng trải nghiệm tuổi trẻ, bằng nhiệt tình cách mạng và cả bằng vốn tri thức được đào tạo bài bản từ mái trường xã hội chủ nghĩa, tạo nên chiều sâu của hình tượng Đất Nước, hoà mạch thơ chính luận – trữ tình.
Trả lời cho câu hỏi: “Đất Nước là gì? Đất Nước từ đâu ra?”, nhà thơ đã bắt đầu bằng những kí ức tuổi thơ để hình dung ra một sự tồn tại của Đất Nước trong nhận thức và tình cảm tự nhiên nhất của con người. Những vẻ đẹp được khơi lên từ mạch tâm tình, thấm đẫm hơi thở ca dao dân ca, huyền tích sử thi của dân tộc. Cái hay của phần mở đầu chương Đất Nước chính là sự xuất hiện của hàng loạt những hình ảnh có ý nghĩa biểu trưng nhưng rất gần gũi:

Tóc mẹ thì búi sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay giã dần sàng
Đất Nước có từ ngày đó…

Sức gợi từ những hình ảnh đã dựng lên cả một không gian văn hoá truyền thống, mang theo hơi thở tâm tình của ca dao “gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau” thấm thía tình nghĩa thủy chung. Mạch nguồn ấy tiếp tục với quá trình trưởng thành của từng cá nhân, từ thuở cắp sách đến trường đến khoảnh khắc rung động đầu đời. Tất cả đều xuất phát một cách rất tự nhiên, nôn nao ngọt ngào kỷ niệm:

Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất Nước là nơi ta hò hẹn
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm…

Đan xen với khoảnh khắc thời gian không gian hiện tại là sự thức tỉnh của ký ức cộng đồng, với sự tổng hoà những vẻ đẹp trong đời sống tinh thần, tâm linh của người Việt. Vẻ đẹp quê hương đất nước được tái hiện trong những lời ca dao toát lên lòng tự hào về non sông gấm vóc, về Cha Rồng Mẹ Tiên, gắn với lòng biết ơn tổ tiên đã ăn sâu vào tiềm thức từng người Việt :

Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”
Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi”
Thời gian đằng đẵng
Không gian mênh mông
Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ
Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở
Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào mình trong bọc trứng…

Quá khứ, hiện tại, tương lai đã gắn kết trong một ý thức cộng đồng bền chặt, là nguồn sức mạnh và cũng là phẩm chất tâm hồn dân tộc đã được nhà thơ lý giải qua những hình tượng thơ giàu tính thẩm mỹ và hàm chứa mối quan hệ Đất Nước – con người Nhân Dân không thể tách rời. Thời gian lịch sử, không gian văn hoá hoà quyện trong mạch thơ đầy ân tình đã phác hoạ rõ nét dần tượng đài Đất Nước. Không chỉ tiếp cận hình tượng trong huyền sử, trong hiện thực đời sống, trong mối quan hệ cá nhân – cộng đồng, Nguyễn Khoa Điềm còn dẫn dắt độc giả trở về với hiện thực trực tiếp của cuộc kháng chiến chống Mỹ, nói lên tiếng nói đầy trách nhiệm của cả một thế hệ chống Mỹ thật sự trưởng thành trong nhận thức và tình cảm :

Trong anh và em hôm nay
Đều có một phần Đất Nước

Ý thơ thật giản dị, không hề gượng ép tình cảm, khi từ mối quan hệ riêng tư để hướng về với quan hệ cộng đồng, dân tộc. Tứ thơ độc đáo chính là từ sự mở rộng từ thế giới của “anh và em hôm nay” đến với “mọi người”. Vẻ đẹp Đất Nước được phát hiện thêm với những vẻ đẹp “hài hoà nồng thắm” và “vẹn tròn to lớn”. Đó cũng là sự kết hợp hài hoà của lý trí và tình cảm con người thời đại chống Mỹ. Hơn thế nữa, những câu thơ này còn cắt nghĩa cho vẻ đẹp tình yêu của thế hệ trẻ chống Mỹ không hề mất đi vẻ lãng mạn, khi khoảnh khắc cầm tay hiện tại đã nghĩ về thế hệ tương lai, về một ngày thanh bình và sự phát triển của Đất Nước với “tháng ngày mơ mộng”. Không dừng lại ở đó, nhà thơ tiếp tục đi sâu vào mối quan hệ Đất Nước với tâm hồn của từng con người. giọng thơ tâm tình thấm thía:

Em ơi em
Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn đời.

Nguyễn Khoa Điềm viết nên những câu thơ này bằng tất cả sự trải nghiệm của một người lăn lộn trong phong trào tranh đấu của thanh niên đô thị miền Nam. Nhà thơ đã thay mặt thế hệ mình để phát biểu tâm tư với tinh thần công dân, với nhiệt tình tuổi trẻ. Đó cũng là lời đáp cho câu hỏi mang tính chính luận về sự trường tồn của Đất Nước. Đất Nước bất tử chính nhờ ở tinh thần của những con người sẵn sàng dâng bầu máu của tuổi thanh xuân, biết sống có trách nhiệm với thời đại và đầy khát vọng về tương lai trường tồn của Đất Nước.
Phần mở đầu của chương Đất Nước được cấu tứ trên cơ sở gắn bó giữa các vẻ đẹp riêng biệt, độc đáo và giàu sức biểu cảm để làm nên vẻ đẹp chung tổng hoà thành hình tượng Đất Nước kỳ vĩ và giàu sức thuyết phục với bạn đọc. Nhà thơ đã trữ tình hoá vấn đề mang tính chính luận, nhằm trả lời những câu hỏi lớn mà dân tộc đang phải tìm lời đáp trong cuộc chiến đấu vì lý tưởng độc lập tự do, cuộc chiến đấu của lương tri chống lại thế lực bạo tàn.
Những vần thơ rất đẹp trong Đất Nước đã vượt qua thử thách của thời gian, tiếp tục toả sáng, giúp thế hệ học sinh hôm nay hiểu hơn về thế hệ cha ông trong những ngày tháng hào hùng nhất của dân tộc. Trong thời đại mới, những giá trị của ngày hôm qua góp phần khơi dậy lòng tự hào và ý thức trách nhiệm, tình cảm cho mỗi con người trong khát vọng đưa Đất Nước đi xa đến những tháng ngày mơ mộng./.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s